Lớp 11 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt: Đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết
Mục tiêu bài học
- Phân biệt ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết.
- Nhận biết các dạng đặc biệt: lời nói được ghi lại, văn bản viết được đọc lên.
- Phân tích lời nói được mô phỏng trong tác phẩm truyện.
- Vận dụng phù hợp khi nói và viết.
1. So sánh ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết
| Tiêu chí | Ngôn ngữ nói | Ngôn ngữ viết |
|---|---|---|
| Tình huống giao tiếp | Người nói và người nghe tiếp xúc trực tiếp, thay vai luân phiên; ít thời gian gọt giũa; tồn tại nhất thời | Người viết và người đọc thường không gặp nhau; có thời gian lựa chọn, gọt giũa; lưu giữ lâu dài, hướng tới nhiều người |
| Phương tiện | Âm thanh | Chữ viết |
| Hỗ trợ | Ngữ điệu, nét mặt, ánh mắt, cử chỉ | Dấu câu, hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu |
| Từ ngữ | Khẩu ngữ, từ địa phương, tiếng lóng; nhiều trợ từ, thán từ, từ đưa đẩy | Được chọn lọc, dùng từ phổ thông |
| Câu | Linh hoạt: tỉnh lược, lặp, dư thừa | Chặt chẽ, có thể dài, nhiều thành phần |
| Văn bản | Ít chặt chẽ | Kết cấu mạch lạc cao |
Dạng đặc biệt: ngôn ngữ nói có thể được ghi lại thành chữ (lời thoại trong truyện, biên bản phỏng vấn); ngôn ngữ viết có thể được đọc lên (bản tin, diễn văn).
2. Lời nói được mô phỏng trong truyện
- Trong Vợ nhặt, lời thoại của Tràng có các từ cảm thán, từ địa phương, câu ngắn, thể hiện tâm trạng lúng túng, vui mừng khi "nhặt" được vợ.
- Trong Chí Phèo, lời Bá Kiến dùng nhiều từ ngữ thân mật kiểu văn nói, ngọt nhạt, cho thấy sự xảo quyệt của hắn khi xoa dịu Chí.
Còn lời người kể chuyện là ngôn ngữ viết được trau chuốt: câu ngắn, từ láy, so sánh, liệt kê để dựng cảnh xóm ngụ cư xơ xác trong nạn đói.
3. Lưu ý khi sử dụng
Khi viết bài văn, tránh đưa nguyên khẩu ngữ, tiếng lóng, câu thiếu thành phần của lời nói vào. Khi thuyết trình, không đọc nguyên văn bài viết mà chuyển sang lời nói tự nhiên, có ngữ điệu và cử chỉ.
4. Luyện tập
- Ghi lại một đoạn hội thoại ngắn của em với bạn, chỉ ra các đặc điểm của ngôn ngữ nói.
- Chuyển đoạn hội thoại đó thành một đoạn văn tường thuật bằng ngôn ngữ viết.
- Tìm trong Vợ nhặt hoặc Chí Phèo một lời thoại tiêu biểu và phân tích tác dụng của việc mô phỏng ngôn ngữ nói.
