Chí Phèo (Nam Cao)

1. Tìm hiểu chung

1.1. Tác giả Nam Cao (1915 – 1951)

• Nhà văn hiện thực xuất sắc, viết về người nông dân nghèo và người trí thức tiểu tư sản.
• Tác phẩm tiêu biểu: Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Sống mòn, Đôi mắt…
• Phong cách: đặc biệt chú trọng phân tích tâm lí; trần thuật phối hợp nhiều điểm nhìn, giọng điệu; ngôn ngữ gần lời ăn tiếng nói hằng ngày mà giàu suy tưởng.

1.2. Tác phẩm

• Tên ban đầu: Cái lò gạch cũ; năm 1941 nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi; khi in trong tập Luống cày, tác giả đặt lại là Chí Phèo.
• Tóm tắt: Chí là đứa trẻ bị bỏ rơi ở lò gạch, lớn lên đi ở, làm canh điền cho Bá Kiến. Vì ghen tuông, Bá Kiến đẩy Chí vào tù. Ra tù, Chí thành kẻ say rượu, rạch mặt ăn vạ, làm tay sai cho Bá Kiến. Gặp Thị Nở và bát cháo hành, Chí thức tỉnh, khao khát làm người lương thiện. Bị bà cô Thị Nở ngăn cản, Thị từ chối, Chí đau đớn, xách dao đến nhà Bá Kiến, giết hắn rồi tự sát.

2. Đọc hiểu chi tiết

2.1. Tiếng chửi mở đầu truyện

Chí vừa đi vừa chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại — nhưng không ai đáp lại. Tiếng chửi là khao khát được giao tiếp và tiếng kêu của một con người bị gạt ra khỏi xã hội. Ở đây điểm nhìn chuyển linh hoạt từ người kể sang chính Chí Phèo.

2.2. Quá trình tha hóa

Từ một anh canh điền hiền lành, có ước mơ giản dị về một gia đình nhỏ, Chí bị nhà tù và Bá Kiến biến thành "con quỷ dữ của làng Vũ Đại", bị hủy hoại cả nhân hình lẫn nhân tính.

2.3. Sự thức tỉnh sau cuộc gặp Thị Nở

• Lần đầu tiên Chí nghe thấy những âm thanh quen thuộc của cuộc sống, nhớ lại ước mơ ngày trước.
• Bát cháo hành — biểu tượng của tình người — đánh thức bản tính lương thiện, Chí muốn "làm hòa với mọi người".

2.4. Bi kịch và kết thúc

Bị cự tuyệt, Chí nhận ra không ai còn cho mình làm người lương thiện. Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" là lời kết án xã hội. Chí giết Bá Kiến rồi tự sát. Hình ảnh cái lò gạch cũ ở cuối truyện gợi vòng luẩn quẩn có thể lặp lại.

2.5. Nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn

Người kể khi đứng ngoài khách quan, lạnh lùng; khi hòa vào điểm nhìn của dân làng (bàn tán, suy đoán); khi nhập vào nội tâm Chí với giọng xót thương. Cách kể ấy tạo tính đối thoại, để người đọc tự suy ngẫm, đánh giá.

3. Tổng kết

• Nội dung: kết án xã hội tàn bạo cướp đi quyền làm người của người nông dân; khẳng định bản chất lương thiện không bị hủy diệt hoàn toàn.
• Nghệ thuật: xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình; miêu tả tâm lí sâu sắc; trần thuật linh hoạt, đa điểm nhìn, đa giọng điệu.

Tình người có thể đánh thức phần lương thiện sâu kín nhất trong mỗi con người.

4. Luyện tập

1. Phân tích ý nghĩa chi tiết bát cháo hành.
2. Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" thể hiện điều gì về bi kịch của Chí?
3. Tìm hai đoạn có điểm nhìn khác nhau (người kể, dân làng, nhân vật) và so sánh tác dụng.