Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Trích Số đỏ – Vũ Trọng Phụng)

1. Tri thức Ngữ văn cần nhớ

• Tiểu thuyết hiện đại: tác phẩm tự sự quy mô lớn, bao quát hiện thực rộng nhưng đặc biệt chú ý đến đời tư, số phận cá nhân; nhân vật là "con người nếm trải", phức tạp về tính cách, tâm lí; kết cấu nhiều tầng lớp, đan xen nhiều tiếng nói.
• Phong cách hiện thực: chú trọng mối quan hệ giữa hoàn cảnh xã hội với sự hình thành tính cách con người; miêu tả chi tiết, "như thật" đời sống.
• Nói mỉa và nghịch ngữ: hai biện pháp tu từ thường dùng trong văn trào phúng (xem bài Thực hành tiếng Việt).

2. Tìm hiểu chung

• Vũ Trọng Phụng (1912 – 1939): nhà văn hiện thực xuất sắc, được gọi là "ông vua phóng sự đất Bắc"; nổi tiếng với tiểu thuyết Số đỏ, Giông tố, phóng sự Cạm bẫy người, Kĩ nghệ lấy Tây…
• Tiểu thuyết Số đỏ (1936): kể về Xuân Tóc Đỏ — kẻ lưu manh, vô học — nhờ thời thế "Âu hóa" mà leo lên bậc thang danh vọng, trở thành "đốc tờ", "nhà cải cách", "anh hùng cứu quốc".
• Đoạn trích: chương XX. Xuân được cử thi đấu quần vợt với nhà vô địch Xiêm La. Để giữ hòa khí ngoại giao, Xuân cố ý để thua, và vì thế được tung hô là "anh hùng cứu quốc".

3. Đọc hiểu chi tiết

3.1. Tình huống trào phúng

Đi thi đấu để giành vinh quang, nhưng thua lại được ca ngợi hơn cả thắng. Tình huống nghịch lí ấy kéo theo hàng loạt tình huống gây cười khác, phơi bày sự giả dối, cơ hội của cả một xã hội.

3.2. Chân dung các nhân vật

• Xuân Tóc Đỏ: lưu manh mà khéo luồn lách, gặp thời thì "nói như diễn thuyết", nhận vinh quang không chút ngượng ngùng.
• Đám đông, quan chức, "hội cải cách": tung hô, xu nịnh, mỗi người đều tính toán lợi ích riêng.

3.3. Nghệ thuật gây cười

• Phát hiện những đối lập gay gắt cùng tồn tại trong một con người, một sự việc.
• Cường điệu, nói ngược, nói mỉa; dùng những từ ngữ trang trọng ("cứu quốc", "vĩ nhân") cho những việc tầm thường.
• Miêu tả sắc sảo, mỗi nhân vật có nét riêng.

4. Tổng kết

• Nội dung: một màn bi hài kịch phơi bày sự tha hóa nhân cách và sự xuống cấp của xã hội thành thị đầu thế kỉ XX trong cơn lốc "Âu hóa" giả tạo.
• Nghệ thuật: tình huống trào phúng đặc sắc; thủ pháp cường điệu, tương phản, nói mỉa; bút pháp hiện thực sắc sảo.

Cách đọc tiểu thuyết trào phúng: tìm tình huống gây cười → nhận ra mâu thuẫn bên trong nhân vật, sự việc → chỉ ra thủ pháp → rút ra đối tượng và ý nghĩa phê phán.

5. Luyện tập

1. Vì sao Xuân "thua" lại được tôn vinh là "cứu quốc"?
2. Chỉ ra ba chi tiết thể hiện nghệ thuật nói mỉa trong đoạn trích.
3. Tiếng cười trong đoạn trích còn ý nghĩa gì với xã hội hôm nay?