Lớp 12 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Đọc hiểu
Mùa lá rụng trong vườn (Trích – Ma Văn Kháng)
Mục tiêu bài học
- Nắm được những nét chính về Ma Văn Kháng và tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn.
- Phân tích tình huống truyện và hệ thống nhân vật.
- Nhận biết điểm nhìn và vai trò của chi tiết nghệ thuật.
- Trân trọng giá trị tình thân và truyền thống gia đình.
1. Tìm hiểu chung
- Ma Văn Kháng (sinh năm 1936): nhà văn có nhiều tác phẩm về miền núi và về đời sống đô thị thời kì đổi mới; văn giàu chất trữ tình, chú trọng chiều sâu tâm lí và giá trị văn hóa.
- Tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn (1985): viết về những biến động của một gia đình Hà Nội khi đất nước chuyển mình sau chiến tranh, nơi các giá trị truyền thống bị thử thách trước lối sống thực dụng.
- Đoạn trích: chương II — chiều ba mươi Tết, chị Hoài (vợ của người con trai đã hi sinh, nay đã đi bước nữa) trở về thăm gia đình chồng cũ; cả nhà quây quần làm lễ cúng tất niên.
2. Đọc hiểu chi tiết
2.1. Tình huống truyện
Tác giả không mở đầu bằng lễ cúng mà bằng sự trở về của chị Hoài. Cuộc đoàn tụ bất ngờ làm cả nhà xúc động và soi chiếu tính cách từng người: ai còn giữ được tình nghĩa, ai đã bị cuốn vào những toan tính mới.
2.2. Các nhân vật
| Nhân vật | Nét chính |
|---|---|
| Chị Hoài | Đằm thắm, chu đáo, giàu tình nghĩa; dù đã có gia đình mới vẫn coi mình là người nhà, hiếu thảo với ông Bằng — hiện thân của vẻ đẹp truyền thống. |
| Ông Bằng | Người cha nghiêm cẩn, trọng nề nếp gia phong; xúc động khi gặp lại chị Hoài; lễ cúng tất niên với ông là sự gắn kết các thế hệ. |
| Những người con, con dâu | Mỗi người một tính cách: có người trân trọng truyền thống, có người chạy theo lối sống mới, thực dụng. |
2.3. Không gian và chi tiết nghệ thuật
Ngôi nhà ông Bằng, bàn thờ gia tiên, bó hoa, thẻ hương trong chiều cuối năm — không gian thiêng liêng của sum họp. Những chi tiết nhỏ (cách chị Hoài sửa soạn mâm lễ, lời khấn của ông Bằng) làm nổi bật giá trị của nếp nhà.
2.4. Điểm nhìn
Người kể ở ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn thường chuyển vào nhân vật (đặc biệt là ông Bằng, chị Hoài), giúp người đọc cảm nhận tâm trạng từ bên trong.
3. Tổng kết
- Nội dung: ca ngợi vẻ đẹp của tình thân, của truyền thống gia đình Việt Nam; gợi suy ngẫm về việc giữ gìn giá trị tốt đẹp trước đổi thay của xã hội.
- Nghệ thuật: tình huống giàu ý nghĩa; nhân vật có chiều sâu tâm lí; chi tiết chọn lọc; giọng văn trữ tình, ấm áp.
Gia đình là nơi con người tìm về, và nếp nhà là sợi dây nối các thế hệ.
4. Luyện tập
- Vì sao sự trở về của chị Hoài khiến cả gia đình xúc động?
- Nếu bỏ nhân vật chị Hoài, ý nghĩa đoạn trích có thay đổi không? Vì sao?
- Viết đoạn văn về một nét đẹp truyền thống trong gia đình em dịp Tết.
