Lớp 10 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Đọc hiểu
Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ)
Mục tiêu bài học
- Nhận biết đặc trưng của truyện truyền kì trung đại.
- Phân tích tính cách Ngô Tử Văn qua hành động, lời nói.
- Hiểu vai trò của yếu tố kì ảo và yếu tố thực trong truyện.
- Rút ra bài học về lòng dũng cảm, lẽ phải và công lí.
1. Tìm hiểu chung
1.1. Tác giả Nguyễn Dữ
Nguyễn Dữ sống vào khoảng thế kỉ XVI, quê ở Hải Dương. Ông từng làm quan rồi lui về ở ẩn, viết Truyền kì mạn lục — tập truyện được đánh giá là "thiên cổ kì bút" (áng văn hay của muôn đời).
1.2. Thể loại truyền kì
Truyền kì là thể loại văn xuôi tự sự thời trung đại, trong đó thế giới con người và thế giới thần linh, ma quỷ đan xen. Yếu tố kì ảo không nhằm dọa người đọc mà để soi chiếu hiện thực và gửi gắm quan niệm đạo đức.
1.3. Văn bản
- Xuất xứ: trích Truyền kì mạn lục.
- Đề tài: cuộc đấu tranh giữa chính nghĩa và gian tà.
- Nhân vật chính: Ngô Tử Văn — người khảng khái, nóng nảy, thấy gian tà thì không chịu được.
1.4. Tóm tắt
- Ngô Tử Văn tức giận vì hồn ma một viên tướng giặc chiếm đền thổ thần, tác oai tác quái, bèn đốt đền.
- Hồn ma hiện hình đe dọa, rồi kiện Tử Văn xuống Minh ti (cõi âm).
- Thổ thần thật kể lại sự tình và chỉ cách cho Tử Văn đối chất.
- Dưới Minh ti, Tử Văn cứng cỏi tranh luận, đưa ra bằng chứng; hồn ma gian tà bị trừng trị.
- Tử Văn được tiến cử giữ chức Phán sự đền Tản Viên, chuyên xét xử công bằng.
2. Đọc hiểu chi tiết
2.1. Ngô Tử Văn — người trí thức cương trực
- Hành động đốt đền: làm việc người khác không dám làm, xuất phát từ lòng căm ghét cái ác, muốn trừ hại cho dân.
- Trước lời đe dọa của hồn ma: vẫn điềm nhiên, không sợ hãi, không nhận lỗi.
- Ở Minh ti: dù bị lôi đi, vẫn kêu oan, đòi được đối chất; lời lẽ đanh thép, có lí có tình, đề nghị kiểm chứng sự thật.
Qua đó, Tử Văn hiện lên là một kẻ sĩ khảng khái, dũng cảm, dám đứng về lẽ phải đến cùng.
2.2. Các thế lực gian tà và lương thiện
- Hồn ma tướng giặc: xảo trá, dùng của đút lót, đe dọa, vu cáo — đại diện cho cái ác, cho kẻ xâm lược.
- Thổ thần: hiền lành nhưng yếu thế, bị chiếm chỗ — gợi số phận người lương thiện khi công lí bị che lấp.
- Diêm Vương và Minh ti: ban đầu bị lừa, nhưng cuối cùng xét xử đúng khi có chứng cứ — niềm tin rằng công lí sẽ được thực thi.
2.3. Yếu tố kì ảo và yếu tố thực
| Yếu tố kì ảo | Yếu tố thực |
|---|---|
| Hồn ma, thổ thần, cõi âm, phiên tòa Minh ti, người chết được giữ chức phán sự | Địa danh, nhân vật có quê quán rõ ràng; bối cảnh sau thời giặc Minh; thói tham nhũng, đút lót |
| → Tăng sức hấp dẫn, li kì | → Tăng sức thuyết phục, soi chiếu hiện thực xã hội |
3. Tổng kết
- Nội dung: đề cao tinh thần khảng khái, cương trực, dám chống cái ác của người trí thức nước Việt; thể hiện niềm tin chính nghĩa thắng gian tà.
- Nghệ thuật: kết hợp kì ảo và hiện thực; cốt truyện giàu kịch tính; cách dẫn dắt khéo léo, nhiều chi tiết hấp dẫn.
Lòng ngay thẳng và sự can đảm là tấm khiên vững chắc nhất của con người trước cái ác.
4. Luyện tập và vận dụng
- Chi tiết nào cho thấy rõ nhất sự cứng cỏi của Ngô Tử Văn? Vì sao?
- Theo em, vì sao tác giả để Tử Văn chiến thắng ở cõi âm chứ không phải ở trần gian?
- Viết đoạn văn trình bày suy nghĩ của em về ý nghĩa của việc dám bảo vệ lẽ phải trong đời sống học đường hôm nay.
